Gdy choroba psychiczna zderza się z codziennością i finansami
Choroba psychiczna to nie tylko wyzwanie zdrowotne. To także ogromne obciążenie emocjonalne i społeczne – zarówno dla osoby chorej, jak i dla jej najbliższych. W praktyce nierzadko pojawiają się sytuacje, w których osoba zmagająca się z chorobą psychiczną podpisuje umowy, zaciąga zobowiązania, bierze pożyczki, często bez pełnego zrozumienia ich skutków.
Zrozumiałe jest, że w takiej sytuacji rodzina czuje niepokój:
- Czy te umowy są ważne?
- Czy chory faktycznie odpowiada za długi?
- Czy wierzyciel może domagać się zapłaty od małżonka?
To pytania, które często trafiają do prawników Fundacji Zielona Wstążka. W naszej pracy łączymy wiedzę prawną z empatią, pomagając rodzinom zrozumieć ich prawa i możliwości obrony.
Czym jest zdolność do czynności prawnych i dlaczego ma znaczenie?
Zdolność do czynności prawnych to zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji, które wywołują skutki prawne – czyli np. podpisania umowy, zaciągnięcia pożyczki, sprzedaży rzeczy czy zawarcia umowy najmu.
Nie każda osoba chora psychicznie tę zdolność traci. Wszystko zależy od stopnia choroby, jej wpływu na świadomość oraz decyzji sądu.
Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona – nie odpowiada za swoje długi
Jeśli sąd orzekł całkowite ubezwłasnowolnienie, osoba taka nie może samodzielnie zawierać umów, zaciągać zobowiązań ani rozporządzać swoim majątkiem. Każda czynność prawna dokonana przez nią bez zgody opiekuna prawnego jest z mocy prawa nieważna.
Przykład:
Pan Marek choruje od lat na schizofrenię. W wyniku pogorszenia stanu zdrowia został całkowicie ubezwłasnowolniony, a jego opiekunem została siostra. Gdy pewnego dnia podpisał umowę o pożyczkę, firma nie mogła skutecznie domagać się jej spłaty – bo czynność prawna była nieważna.
Wyjątkiem są jedynie drobne, codzienne sprawy życia – jak zakup jedzenia czy biletu autobusowego.
Podstawa prawna: art. 12 Kodeksu cywilnego (k.c.)
Osoba częściowo ubezwłasnowolniona – z ograniczoną odpowiedzialnością
Jeżeli sąd orzekł częściowe ubezwłasnowolnienie, sytuacja wygląda inaczej. Taka osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych – może samodzielnie dokonywać drobnych czynności, ale aby zawrzeć umowę kredytu czy sprzedaży, musi uzyskać zgodę kuratora.
Jeśli tej zgody zabrakło, umowa jest bezskuteczna, dopóki kurator jej nie potwierdzi. Wierzyciel nie może więc skutecznie domagać się zapłaty, dopóki nie uzyska takiego potwierdzenia.
Przykład:
Pani Anna, częściowo ubezwłasnowolniona z powodu choroby afektywnej dwubiegunowej, wzięła kredyt bez wiedzy kuratora. Bank po czasie dowiedział się o jej statusie i nie mógł dochodzić zapłaty – umowa była bezskuteczna.
Podstawa prawna: art. 12 w zw. z art. 23 k.c.
Choroba psychiczna bez ubezwłasnowolnienia – sprawa nie jest przegrana
Wielu naszych podopiecznych nie zostało formalnie ubezwłasnowolnionych, mimo że ich stan zdrowia czasowo uniemożliwia logiczne myślenie, przewidywanie skutków lub podejmowanie świadomych decyzji.
W takiej sytuacji sąd może uznać, że w chwili podpisywania umowy osoba nie miała świadomości tego, co robi, i w konsekwencji – że czynność prawna była nieważna.
Takie przypadki wymagają opinii biegłego psychiatry i analizy dokumentacji medycznej.
To trudne sprawy, ale możliwe do wygrania.
W jednym z orzeczeń (Sąd Okręgowy w Tarnowie, I C 152/16) sąd uznał, że osoba z zaawansowaną chorobą psychiczną, która podpisała umowę kredytu, działała w stanie uniemożliwiającym jej świadome wyrażenie woli – a więc umowa była nieważna.
Czy małżonek osoby chorej psychicznie odpowiada za jej długi?
To pytanie, które pojawia się bardzo często – i nie bez powodu. Małżonkowie często żyją we wspólnym majątku, wspólnie regulują rachunki, biorą kredyty. Ale co, gdy jeden z nich zaciągnie zobowiązanie samodzielnie – będąc w złym stanie psychicznym?
Odpowiedź zależy od ustroju majątkowego między małżonkami i charakteru długu.
Wspólność majątkowa a zobowiązania
Jeżeli między małżonkami istnieje wspólność ustawowa, wierzyciel może żądać spłaty długu z:
- majątku osobistego dłużnika,
- majątku wspólnego – jeśli drugi małżonek wyraził zgodę na zobowiązanie lub jeśli dług został zaciągnięty na potrzeby rodziny.
Przykład:
Mąż podpisał umowę kredytu na zakup mebli do wspólnego mieszkania – w takiej sytuacji żona może odpowiadać majątkiem wspólnym, nawet jeśli nie podpisywała umowy.
Ale jeśli dług dotyczy spraw prywatnych, nie związanych z rodziną, a małżonek nie wyraził zgody – odpowiedzialność ogranicza się tylko do majątku osobistego dłużnika.
Podstawa prawna: art. 41 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.)
Ograniczenie odpowiedzialności małżonka
Sąd, rozstrzygając o zobowiązaniu, musi zaznaczyć w wyroku, że współmałżonek odpowiada jedynie do wysokości majątku wspólnego.
Nigdy nie ponosi odpowiedzialności swoim majątkiem osobistym (np. spadkiem, darowizną, majątkiem sprzed ślubu).
(Uchwała Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2019 r., III CZP 106/18)
Spłata długu za chorego małżonka – czy można odzyskać pieniądze?
Zdarza się, że z troski lub obawy o rodzinny majątek, jeden z małżonków spłaca dług chorego partnera. W takiej sytuacji prawo daje możliwość odzyskania pieniędzy – tzw. roszczenie regresowe.
Przykład:
Pani Katarzyna spłaciła raty pożyczki, którą bez jej wiedzy zaciągnął mąż cierpiący na zaburzenia psychiczne. Ma prawo domagać się zwrotu od niego części zapłaconej kwoty.
To mechanizm ochronny, który zapobiega niesprawiedliwości i pozwala uczciwym małżonkom dochodzić swoich praw.
Podstawa prawna: art. 518 § 1 pkt 1 k.c.
(Wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 2019 r., IV CSK 615/17)
Podsumowanie: prawo chroni osoby chore psychicznie i ich rodziny
System prawny w Polsce stara się chronić osoby z zaburzeniami psychicznymi przed skutkami działań, których nie rozumieją lub nie kontrolują. Jednocześnie daje narzędzia ich rodzinom, by mogły chronić majątek i dobro wspólne.
Każda sytuacja jest jednak inna – dlatego nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich.
Dlatego warto zasięgnąć porady prawnika, który rozumie zarówno prawo, jak i specyfikę chorób psychicznych.
W Fundacji Zielona Wstążka pomagamy:
✅ ustalić, czy zobowiązanie jest ważne,
✅ przygotować wniosek o ubezwłasnowolnienie lub zmianę kuratora,
✅ bronić majątku rodziny w postępowaniu egzekucyjnym,
✅ reprezentować bliskich w sądzie i przed wierzycielami.
Naszym celem jest nie tylko pomoc prawna – ale też przywrócenie poczucia bezpieczeństwa rodzinom osób chorujących psychicznie. Skontaktuj się z nami.
